Geschreven door:	anoniem [meer]
Datum ingestuurd:	19 maart 2007
Niveau:	6 vwo
Taal:
Woorden:	2676
Opvragingen:	1724 (64 deze maand)
Waardering:	Currently 3.67/5 1 2 3 4 5 3.7/5 (3 stemmen)

Louis Couperus
Noodlot
Uitgeverij Veen; Amsterdam/Antwerpen, 1991-19e druk, 140 blz., (eerste druk 1890)
Psychologische roman

Inhoud
Frank is een Nederlandse ingenieur, die in Londen woont. Aan het begin van het verhaal ontmoet hij zijn jeugdvriend Bertie, die in de Verenigde Staten gewoond heeft. Hij is platzak en vraagt de rijke Frank om onderdak. Frank gaat akkoord en al snel is Bertie helemaal gewend aan het rijke en luxe leven van Frank. Ze liegen tegen de vrienden van Frank over Bertie’s verleden. Frank vindt het leuk om Bertie zo te zien en hij laat hem blijven, ook al kost het hem heel veel geld. Na een paar maanden gaat het luxe leventje toch vervelen en besluiten de vrienden een paar dagen naar Noorwegen te gaan.
In Noorwegen maken ze kennis met Sir Archibald en zijn dochter Eve. Ze maken met z’n vieren een aantal wandelingen en Frank en Eve worden verliefd. Ze verloven zich. Bertie is bang dat hij zijn vriend zal verliezen en weer veroordeeld is tot het lijden van een armoedig bestaan. Bertie en Eve zien elkaar als broer en zus. Ze praten veel en Bertie probeert twijfel over Frank bij haar op te wekken. Eve vindt Frank vaak stil als ze samen zijn en ze denkt dat er iets is. Dit gevoel wordt versterkt door de insinuaties van Bertie. Op een dag ziet Eve Frank met een ander meisje lopen. Ze begint sterk te twijfelen aan zijn liefde voor haar. Ze confronteert hem hiermee, maar Frank ontkent. Hij misprijst haar wantrouwen en slaat haar zelfs. Ze verlaten elkaar en Bertie ziet zijn kans schoon om Frank weer voor zichzelf te winnen.
Na een maand krijgen de twee geliefden berouw en Frank besluit Eve een brief te schrijven. Deze brief, en iedere volgende, wordt onderschept door de bediende van Sir Archibald. Bertie heeft hem geïnstrueerd deze brieven nooit af te geven aan Eve of haar vader. Bertie weet dat het slecht is wat hij doet, maar volgens hem moet het allemaal zo gaan. Hij praat zijn gedrag goed door naar het noodlot te wijzen.
Frank, die steeds maar geen reactie krijgt op zijn brieven, besluit met Bertie te gaan reizen. Ze trekken twee jaar lang de wereld rond. Bij toeval komen ze in Scheveningen Eve weer tegen. De liefde tussen Frank en Eve bloeit direct weer op. Al snel blijkt dat iemand de brieven van Frank achtergehouden heeft. De conclusie is snel getrokken: dat kan alleen maar Bertie zijn, want hij was de enige die van de brieven afwist. Eve en Frank ontdekken ook hoe hun ‘vriend’ nog meer heeft lopen stoken in hun relatie. Frank confronteert zijn vriend met deze ontdekking en Bertie geeft alles toe. Frank is woedend en kan zich niet beheersen. Hij slaat zijn vriend dood. Als hij beseft wat hij heeft gedaan, geeft hij zich aan bij de politie. Frank wordt veroordeeld tot twee jaar gevangenisstraf.
Als hij zijn straf heeft uitgezeten, krijgt hij een eenvoudige baan aangeboden. Eve wil nog steeds trouwen met Frank, maar haar vader is daar niet gelukkig mee. Hij vindt niet dat zijn dochter een moordenaar verdient en Frank deelt zijn mening.
Het gaat niet goed met Eve’s gezondheid. Ze heeft veel last van hallucinaties. Aan het einde van het boek zitten Frank en Eve te praten. Frank wil de relatie verbreken, omdat hij vindt dat hij Eve ongelukkig maakt. Zij stemt hier niet in toe. Ze ontdekt dat Frank een flesje vergif bij zich om zelfmoord te plegen. Eve wil samen met hem sterven, omdat ze zegt dat ze in dit leven nooit samen meer gelukkig kunnen zijn. Zij ziet het als het grootste geluk om samen te sterven en het geluk te vinden in het paradijs. Eve drinkt als eerste de helft op en reikt vervolgens Frank de fles aan. Ze sterven samen. Sir Archibald vindt hen.

Verhaaltechniek
Perspectief: het perspectief wordt niet consequent toegepast door Couperus. Soms is het een personaal verhaal, maar soms is er een alwetende verteller, dan is het dus een auctoriaal verhaal.

Plaats:
Een groot deel van het verhaal speelt zich af in Londen en dan vooral in Franks luxe villa. Belangrijk is Noorwegen, want daar ontmoette Frank en Eve elkaar. Verder speelt Scheveningen een belangrijke rol in het eind van het boek, want op deze plek ontmoeten Eve en Frank elkaar weer.
Tijd: Het verhaal speelt zich af binnen 10 jaar, aan het einde van de 19e eeuw. Het is in chronologische volgorde verteld en de schrijver heeft wel wat tijdversnellingen gebruikt. De wereldreis wordt bijvoorbeeld amper beschreven. Er is een opening-in-de-handeling en een gesloten einde.

Verhaalpersonen
Frank is een Nederlandse ingenieur, woonachtig in Londen. Hij is een rustige man en hecht veel waarde aan eerlijkheid en vertrouwen. Zijn rijke en luxe leven verveelt hem. Hij vindt het heel leuk dat Bertie wat leven in de brouwerij brengt. Hij wordt verliefd op Eve. Een slechte karaktereigenschap is zijn driftigheid. Hij sloeg Eve en vermoordde Bertie in een driftbui.

Bertie heeft een armoedig leven geleid. Hij studeerde ooit in Delft, maar kwam lager wal terecht en heeft op een aantal plekken gewerkt en gewoond. Hij zoekt Frank weer op, omdat hij geld en onderdak nodig heeft. Het luxe leventje bij Frank bevalt hem en hij voelt helemaal geen gewetenswroeging. Als hij alles weer kwijt dreigt te raken door Frank’s verloving met Eve, wordt hij bang en gemeen. Hij gaat stoken in hun relatie en moet dit uiteindelijk bekopen met de dood.

Eve is de dochter van Sir Archibald, die haar best vrij heeft opgevoed voor een meisje in die tijd. Ze heeft veel gelezen en houdt van kunstzinnige dingen. Ze wordt verliefd op Frank en ze verloven zich. Eve heeft een levendige fantasie, die later in het verhaal omslaan in enge hallucinaties. Ze is heel trouw, want ondanks alles blijft ze onvoorwaardelijk van Frank houden.

Motieven
Liefde
Frank en Eve houden heel erg van elkaar.

Jaloezie
Frank is jaloers op de vriendschappelijke manier waarop Eve en Bertie met elkaar omgaan, terwijl hij weet dat hij niet jaloers hoeft te zijn. Verder speelt Bertie op in de jaloezie van Eve, door net te doen alsof Frank met een andere vrouw rommelt. En natuurlijk is Bertie ook jaloers op Eve, omdat zij nu alle aandacht van Frank krijgt en hij wil die aandacht.

Angst
‘Ja, er dreigde iets. En hij bleef daar zitten, ziek van angst, laf, zonder geesteskracht, zonder moed…’ (blz. 35) Bertie is bang om zijn luxe leven kwijt te raken, als Frank met Eve trouwt.
‘En zij werd bang voor hem, trots hare liefde. Hij had toch een moord begaan, hij had dat kunnen doen in zijn drift! Oh, als hij haar ook eens, in drift…! (…) Ze was zoo bang… En ze had hem toch zoo lief, ze aanbad hem en spoedig zoû ze zijn vrouw zijn! Maar ze was wel bang…’ (blz. 130)

Bedrog
Bertie stookt in de relatie van Eve en Frank. Eerst zorgt hij dat ze uit elkaar gaan en dan dat ze niet meer bij elkaar komen. Hij heeft de dienstbode van Eve zo bespeeld, dat hij alle post van Frank achterhield. Bertie deed dit alles zonder dat Frank of Eve het wisten.

Toeval/het Lot
Frank en Eve ontmoeten elkaar toevallig in Noorwegen. Uiteindelijk komen ze elkaar ook toevallig weer tegen in Scheveningen. Eve heeft het flesje met gif in eerste instantie weggegooid, maar als ze besluit dat ze samen wil sterven, blijkt dat het flesje niet gebroken is. Toeval of het noodlot?

Dood
Frank vermoordt Bertie in zijn driftbui, als hij erachter komt dat Bertie zo gestookt heeft.
Eve en Frank plegen samen zelfmoord, omdat ze niet gelukkig kunnen worden samen, maar zonder elkaar ook niet.

Thema
De onmogelijkheid van een relatie door ‘het noodlot’

Titelverklaring
In het boek wordt vaak gesproken over het (nood)lot en de personages denken vaak dat dingen ‘zo zouden moeten zijn’. Frank en Eve worden vaak gescheiden en elke keer weer noemen ze dit hun lot. Aan het eind van het verhaal, wanneer Eve en Frank zelfmoord plegen, spreken zij weer over hun noodlot.

Plaats in literatuurgeschiedenis
Het naturalisme kwam omstreeks 1870 opzetten en dit boek is in 1890 gepubliceerd. Het is een naturalistische roman en dat is ook goed te zien. Alle kenmerken van het naturalisme zijn namelijk in dit boek terug te vinden. Er is een uitgebreide beschrijving van de hoofdpersonen. Frank, Bertie en Eve worden uitgebreid beschreven, dit geldt niet alleen voor hun als persoon, maar ook voor hun handelingen. Verder is de hoofdpersoon meestal zeer zwak in een naturalistische roman. Frank is een jongen die wel heel veel piekert en nadenkt, maar het niet uitspreekt. Hierdoor laat hij alles maar zo´n beetje gebeuren. Dit maakt hem een zwakke hoofdpersoon. Ten slotte speelt het ´noodlot´ vaak een grote rol in het naturalisme en in dit verhaal draait het daar alleen maar om.
Couperus heeft vele naturalistische romans op zijn naam staan, dus dat is nog een laatste bewijs dat dit een naturalistische roman is.

Eigen mening
Ik vond dit met stip het saaiste boek dat ik ooit gelezen heb! Zelfs De Avonden van Gerard Reve is een boek met vaart vergeleken met Noodlot. Wat maakte het zo saai?
Ten eerste werden er in het boek ongelofelijk veel gevoelens beschreven en dan ook nog op zo’n hele poëtische manier, met allemaal vergelijkingen. Het ouderwetse taalgebruik viel me wel mee, het was echt de omslachtige stijl van schrijven waardoor de vaart er helemaal uit raakte. Ik heb serieus hoofdstukken gelezen, waarbij ik aan het einde dacht: ‘Dit kon makkelijk in twee zinnen gezegd worden…’
Ten tweede sprak het verhaal me absoluut niet aan, want ik ergerde me aan de hoofdpersonen. Frank hield de waarheid over Bertie achter voor zijn verloofde, alleen maar omdat zijn vriend dat graag wilde. Bertie is een enorme profiteur en een arrogante luilak, aan hem hoef je je woord helemaal niet te houden, zeker niet als je relatie met je vrouw daardoor verslechtert. Verder ergerde ik me ook aan de houding van Bertie. Hij schoof alle slechte dingen die hij deed af op ‘het lot’. Het was niet zijn schuld, want ‘het had allemaal zo moeten zijn.’ Dat vind ik echt een laffe houding.
Ten slotte ademde het boek pessimisme uit. De hoofdpersonen waren echte doemdenkers en deden veel te moeilijk over elk dingetje. Moet je je voorstellen hoe blij Couperus in het leven stond. Uiteindelijk plegen Eve en Frank zelfmoord, omdat ze alleen nog maar negatief kunnen denken. Pessimisme is een slechte zaak, ze zouden dit soort boeken niet moeten verplichten aan scholieren, zeker niet in de winter. Hier wordt iedereen chagrijnig van.

Recensie
Noodlot door Louis Couperus. (Amsterdam, Uitgevers-Maatschappij Elsevier, 1891.)
Geene sekonde zou ik aarzelen met mijn antwoord, als er gevraagd ware naar de vier talentvolste jonge auteurs ten onzent. Hélène Swarth, Frans Netscher, Jac. van Looy, Louis Couperus zouden onmiddellijk voor mij optreden, en met hen de herinnering aan wat zij schreven. Noodlot van den laatste is mijne jongste herinnering, maar zoo jong nog, dat het thans de juiste tijd is, om er hier wat van te zeggen.
Couperus' laatste novelle heeft vele der beste eigenschappen, die den auteur van Eline Vere tot een gevierd kunstenaar hebben gemaakt. Tevens bezit dit werk nog eene nieuwe eigenschap - het is eenvoudiger in conceptie en ontwikkeling, en daarom harmonischer. Noodlot biedt echter daarbij ook eigenaardigheden, die men bij den auteur van Eline Vere niet vond. Het dichterlijk naturalisme van den grooten roman wijkt voor het mystisch fatalisme der kleinere novelle. Wat in den eerste zoo weldadig aandeed, het bewustzijn van op vasten grond te staan, de zekerheid, dat de auteur zijne studiën op de moderne samenleving met stouten blik en groote scherpzinnigheid had volbracht, ontbreekt in het laatste verhaal.
Ten minste het schijnt mij zoo. Voor den gloedvollen, dichterlijken blik op de natuur en de menschen, die aan het humoristisch naturalisme van Alphonse Daudet herinnert, treedt nu veeleer het mysterieuze sentimentalisme van Graaf de Villiers de l'Isle -Adam. Doch ook dit kan tot grootsche kunstscheppingen leiden, zooals uit Axel is gebleken. Intusschen zou het volkomen onjuist zijn, indien hier beweerd werd, dat Couperus zich geheel aan het occultisme had gewijd. Enkele tooneelen uit Noodlot behoeven, wat stout naturalisme betreft, niet voor het burgerepos der Vere's te wijken. De sombere hemel boven een Noorweegsch landschap, het tooneel van den moord, als Frank Westhove den giftigen parasiet, die Robert van Maeren heet, verwurgt, eenige tooneelen te Scheveningen, zijn geheel in naturalistischen trant en met geniaal brio gedaan.
Maar de hoofdgreep, de centraalgedachte, waardoor Noodlot eene novelle geworden is, schijnt minder gelukkig. Frank Westhove, de held, die bijna aan eene heropstanding van Betsy Vere's dikken echtgenoot doet denken, heeft de onbegrijpelijke lankmoedigheid, om een klaplooper, als Robert van Maeren, ettelijke jaren tot zijn gast te houden. Deze Robert - de auteur noemt hem 'Bertie' - schijnt niet ver verwijderd van zijn prototype, Vincent Vere, maar overtreft dezen laatste ver in luie laagheid.
Het schijnt mij, dat de auteur, als nog levend in de atmosfeer zijner eerste groote epische prozaschepping, aan de personen van Henk en Vincent een paar dubbelgangers heeft willen geven. Vincent echter is een fijner bewerktuigd schepsel, dan de 'poezennatuur', die Couperus 'Bertie' noemt. Dat deze mangeur de blanc alleen om zijne plaats aan Frank's tafel niet te verliezen, er toe overgaat, de goede verstandhouding van twee innig aan elkander gehechte jonge lieden door het gemeenst bedrog te vermoorden, is echter als kunstgreep in het geheel niet af te keuren. Uit zulk een motief zou Thackeray, zou Balzac, zou Zola, een boeiend conflict van passiën, een ontzettend ontknoopingstooneel hebben afgesponnen, dat hart en hoofd op het heftigste zou hebben bewogen. Couperus heeft het beroemd motief uit Shakspere's Othello gevolgd, en laat 'Bertie'-Jago door Frank-Othello verworgen. In dit opzicht mag men aan den jongen, schitterenden kunstenaar zijn zin geven, maar een minder hoogtragische oplossing van het vraagstuk zou misschien het drukkend sombere van Noodlot een weinig verheffing en ontspanning hebben geschonken.
Parasieten, panlikkers, tafelschuimers,

427
mangeurs de blanc, zijn reeds sedert het blijspel van Menander en Terentius bekende figuren in de Europeesche litteratuur, maar altijd vertoonen zij eene comische zijde, die het stuitende van hunne verschijning voor een goed deel veraangenaamt. 'Bertie', de tragische panlikker uit Noodlot, zou misschien den toorn van Frank niet waardig kunnen geacht worden, en ware, met de bewijzen van zijn verraad aan de justitie verzonden, het beste van het terrein der novelle te verwijderen geweest.
De tragische dood van Frank en Eva herinnert aan Shakspere's Romeo en Julia, aan Schiller's Louise Miller en Ferdinand, aan de Villiers' Axel en Sara de Maupers, aan Victor Hugo's Hernani en Doña Sol, aan Sue's Djalma en Adrienne de Cardoville. Dat Couperus aan deze groote meesters getrouw eene romantische vlucht neemt, mag niemand hem verwijten. Maar de vraag blijft, of hij, die in stijl- en kleureffekten zich een goed leerling toont van den modernen, naturalistischen Franschen roman, daarmee het hoog romantische van zijn onderwerp heeft kunnen rijmen. Zijn stijl is en blijft zeer dichterlijk en zeer schoon, maar hij schijnt, in den vollen rijkdom van schilderende adjectieven, er niet naar te vragen, of zijne woordkoppelingen logisch te verdedigen zijn. Evenwel ieder artist mag zich eenige vrijheid veroorloven - en met dit voorbehoud is er alle aanleiding, om de schitterende kleurenpracht van Couperus' stijl te prijzen.
Op één punt dient echter gewezen te worden. Couperus maakt steeds in ruimer mate gebruik van bastaardwoorden. Dat hij dit doet, als hij zijne personen laat spreken, kan niemand laken. De beschaafde Nederlanders hebben in hunne gesprekken ten allen tijde misbruik gemaakt van bastaardwoorden. Indien echter de schrijver voor zichzelf spreekt, behoort hij een Nederlandschen, en geen verfranschten stijl te schrijven. Hij onthoude zich dus van: 'extase, fiziologie (physiologie), hypnotizeeren, suggestie, theatraliteit, hypnoze, gesuggereerd, mystiek wantrouwen, intens, lymfatische stroom door sanguinische kracht, geaffineerd, complicatiën, passie van sympathie, vriendschapsextase, materieel bien-être, zinnen ciseleerend, energieloos, emotieloos', enz., enz.
Dit is geen kleingeestig vitten. Dit is niet een bekrompen afdingen op de vrijheid van den kunstenaar. De kunstenaar is vrij, maar alleen binnen de grenzen, die de rede aanwijst. Redelooze vrijheid is geene vrijheid, maar bandeloosheid. De rede eischt, dat een Nederlandsch kunstenaar Nederlandsch schrijve. En hoe meer talent een jong auteur als Couperus aan den dag legt, hoe strenger hij zichzelf dezen eisch moet stellen.